Scholen hebben de taak om beginnende problemen te signaleren. Dat kan gaan om sociaal-emotionele problemen, grensoverschrijdend gedrag of sociale onveiligheid. Het herkennen van signalen is lastig. Pesten gebeurt vaak buiten de muren van het klaslokaal en leerlingen met internaliserende problematiek vallen niet altijd op. Leerlingen moeten hun leraar dus in vertrouwen nemen, over de drempel durven te stappen om te vertellen wat zich afspeelt in de klas. En dat gebeurt maar in slechts 4% van de pestgevallen. Door goed te signaleren kunnen problemen worden voorkomen en worden de gevolgen ervan beperkt.

Hieronder staat wat een school kan doen aan signaleren en welke programma’s daarvoor ingezet kunnen worden.

Wat kan de school doen?

In kaart brengen van welbevinden en sociale veiligheid van leerlingen

Scholen zijn verplicht om jaarlijks het sociaal-emotioneel welbevinden en de sociale veiligheid van hun leerlingen in kaart te brengen. Dit kan bijvoorbeeld door deel te nemen aan Jij en je gezondheid, het signaleringsinstrument van de jeugdgezondheidszorg. Alle leerlingen van de tweede en vierde klas vullen klassikaal deze online gezondheidsvragenlijst in.

 

Daarnaast moeten scholen jaarlijks de feitelijke en ervaren sociale veiligheid op school bij een representatief deel van de leerlingen monitoren. Dit is verplicht door de wet sociale veiligheid. Daarbij is het van belang om een valide en betrouwbaar instrument te gebruiken. Op basis van de uitkomsten kunt u gericht actie ondernemen om het welbevinden van uw leerlingen en een positief veilig schoolklimaat te bevorderen. Let op: het volgen van de sociaal emotionele ontwikkeling of meedoen aan ‘Jij en je gezondheid’ is niet voldoende.  Zie bij “Welke programma’s” welke monitorinstrumenten wel voldoen.

Zorgprotocol voor leerlingen

Het is belangrijk om individuele leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften op het gebied van sociaal-emotioneel welbevinden en sociale veiligheid extra hulp te bieden. Als er problemen zijn op school of thuis, is het van belang dat uw schoolmedewerkers weten wat ze moeten doen. Dit kan door in het zorgprotocol (o.a. pestprotocol) afspraken op te nemen over het signaleren van problemen, wie welke rol heeft in de beoordeling van (vermoedens van) problemen en wanneer welke hulp geboden wordt. De meldcode is ook onderdeel van het zorgprotocol. Stel uw zorgprotocol bij voorkeur op in afstemming met de ouder- en kind adviseur, de jeugdverpleegkundige en de jeugdarts.

 

Samenwerken met ketenpartners

Een goede samenwerking met ketenpartners is essentieel, omdat zij, naast of samen met de school, extra ondersteuning kunnen bieden aan leerlingen met problemen op het gebied van welbevinden en sociale veiligheid. Denk aan de jeugdverpleegkundige en de jeugdarts, de ouder- en kind adviseur, wijkteams voor gemeentelijke jeugdhulp, maatschappelijk werk, jeugd GGZ, slachtofferhulp, verslavingszorg en bureau HALT. Veel van deze ketenpartners bieden preventieve programma’s aan. De jeugdpreventiewijzer helpt u de weg te vinden in het grote preventie aanbod in de regio Amsterdam en Amstelland. De preventieafdelingen van twee GGZ-instellingen in Amsterdam, Arkin Jeugd en Gezin en Prezens/GGZ inGeest, hebben de website Jeugdpreventie Amsterdam met daarop informatie over het preventieve ggz-aanbod voor o.a. jongeren tussen de 13 en 18 jaar in Amsterdam. Een goede signalerings- en zorgstructuur bestaat minimaal uit één vertrouwenspersoon en het Zorg Advies Team (ZAT).

Aanspreekpunt voor vragen en problemen

Stel iemand binnen de school aan als aanspreekpunt bij wie leerlingen en ouders terecht kunnen met vragen of problemen op het gebied van welbevinden en sociale veiligheid. Scholen zijn verplicht door de wet sociale veiligheid een vast aanspreekpunt te hebben als het gaat om pesten. Ouders en leerlingen moeten deze persoon makkelijk kunnen vinden en bereiken. Dit kan bijvoorbeeld door posters met naam en kamernummer op te hangen, informatie op de website en in het leerlingen- en ouderportaal te plaatsen. Om de drempel te verlagen kan het aanspreekpunt langs alle klassen gaan om zichzelf voor te stellen.

 

Deskundigheidsbevordering voor medewerkers

Het is aan te bevelen uw schoolmedewerkers te laten trainen in het signaleren en bespreekbaar maken van problemen op het gebied van welbevinden en sociale veiligheid van uw leerlingen.

Hierbij kan gedacht worden aan trainingen om pesten te herkennen en te onderscheiden van vergelijkbare gedragingen, het herkennen van angst en depressie bij jongeren of hantering van lastig en grensoverschrijdend gedrag. Het verschilt per school wat nodig is.

 

Elke drie jaar de gezondheid van medewerkers monitoren

Besteed ook aandacht aan de gezondheid van uw medewerkers. Docenten die goed in hun vel zitten, presteren beter, hebben minder stress en zijn beter in staat les te geven en leerlingen op een goede manier te begeleiden. Net als leerlingen kunnen docenten door middel van trainingen vaardigheden aangeleerd krijgen om beter om te gaan met stress en werkdruk. Ook kunnen ze worden gestimuleerd om vroegtijdig hulp te zoeken bij (beginnende) psychische problemen. Aan de hand van een Risico Inventarisatie & Evaluatie onderzoek of via een Preventief Medisch Onderzoek kunt u het welbevinden van de medewerkers op school nagaan. De school is verplicht minimaal elke 3 jaar in kaart te brengen hoe het gaat met het welbevinden van medewerkers. De veiligheidsbeleving kan ook aan de orde gesteld worden bij de functioneringsgesprekken.

 

Zorgprotocol voor medewerkers

Het is aan te raden om ook voor medewerkers een zorgprotocol op te stellen in het kader van welbevinden en sociale veiligheid. Beschrijf daarin hoe en door wie er wordt gehandeld bij pesten en psychische problemen onder uw docenten. Aandacht voor het welbevinden van docenten is van even groot belang.

Welke programma's?

Monitoren welbevinden

 

Jij en je gezondheid

Leerjaar: klas 2 en 4
Niveau: vmbo, havo, vwo 
Duur: 1 lesuur

Kosten: gratis     
Thema’s: gezondheid en leefsituatie

 

Jij en je gezondheid is een digitaal instrument om de gezondheid van jongeren in het voortgezet onderwijs in kaart te brengen. Het instrument bestaat uit verschillende korte vragenlijsten, de meesten daarvan bewezen door middel van wetenschappelijk onderzoek. Met Jij en je gezondheid kunnen de jeugdarts of -verpleegkundige op de school van uw kind mogelijke problemen bij jongeren op tijd signaleren en passende begeleiding bieden.

Naast de individuele profielen, levert Jij en je gezondheid schoolgezondheidsprofielen op basis van geanonimiseerde groepsgegevens. Dit biedt scholen richting bij een planmatige gezondheidsbevordering met als doel gezonde leerlingen in een fysiek, sociaal en emotioneel gezond schoolklimaat.

 

Monitoren sociale veiligheid

Er zijn verschillende instrumenten waarmee scholen kunnen monitoren. Scholen zijn vrij in de keuze van het instrument, zolang dat aan de wettelijke eisen voldoet.

Op de website van de onderwijsinspectie is aangegeven met welke aanbieders de inspectie afspraken heeft gemaakt over het (namens de school) aanleveren van monitoringsgegevens.

 

Scholen op de kaart

Leerjaar: alle            
Niveau: vmbo, havo, vwo             
Duur: 1 lesuur                

Kosten: gratis     
Thema’s: leerling tevredenheid en sociale veiligheid

 

Deze online leerlingenenquête meet schoolwelbevinden, veiligheidsbeleving en aantasting van de veiligheid bij leerlingen.

Kwaliteitscholen

Leerjaaralle
Niveau: vmbo-beroeps, vmbo-kader, vmbo-gt; havo; vwo, isk, vso
Duur: onderdeel vragenlijst Tevredenheid, afhankelijk van taalniveau 10-30 minuten

Kosten: licentiekosten, soms alleen als apart onderzoek. Afhankelijk van aantal leerlingen en locaties. (https://www.kwaliteitscholen.nl/kosten)
Thema’s:
leerlingtevredenheid, sociale veiligheid, evaluatie van (meerdere) inspectie-indicatoren

 

Kwaliteitscholen is een integrale toepassing van kwaliteitszorg, voor

monitoring en evaluatie van strategisch beleid en voor evaluatie van de kwaliteit van teams en medewerkers. Leerlingen en ouders kunnen de school evalueren en medewerkers zichzelf.

  

Veiligheidsmonitor

Leerjaar: alle         
Niveau:
vso, pro, vmbo, havo, vwo
Duur:
1 lesuur

Kosten: €125 excl. BTW (incl. vragenlijsten voor alle deelnemers en locatierapportage)
Thema’s:
Sociale veiligheid en veiligheidsbeleid

 

Naast de verplichte vragenlijsten voor leerlingen is het ook mogelijk om andere doelgroepen binnen de school te bevragen op de sociale veiligheid binnen de school. In het VO kan naast de leerlingen het personeel en de leiding worden bevraagd. Door de combinatie van antwoorden uit deze doelgroepen kan er nog beter beleid worden gevoerd op de sociale veiligheid binnen de school.

 

WMK

Leerjaar: alle

Niveau: vmbo, havo, vwo

Duur: afhankelijk van de vragenlijst

Kosten: €495 aanschafkosten, vervolgens €29 per maand

Thema’s: schoolkwaliteit, tevredenheidsonderzoek ouders & leerlingen en veiligheid

 

Met WMK-VO  wordt de Basiskwaliteit inclusief de sociale veiligheid van de school in kaart gebracht en wordt invulling gegeven aan het beleid om de kwaliteit van de school gericht te verbeteren. Daarnaast is WMK-VO een instrument voor Integraal Personeelsbeleid. Met het systeem krijgt de school eenvoudig inzicht in de sterke en verbeterpunten van de organisatie en van de leraren.

 

Qschool (V)SO+

Leerjaar: alle

Niveau: vso, vmbo, pro

Duur: 1 lesuur

Kosten vso: Aanschaf Qschool: €125 per vestiging eenmalig, licentie €129 per jaar

Kosten VMBO/PRO: Aanschaf Qschool: €250 per vestiging eenmalig, licentie €339 per jaar

 

Voor sommige (ZML-)leerlingen in het (V)SO is het niet mogelijk om reguliere vragenlijsten in te vullen. Bijvoorbeeld doordat hun tekstbegrip en/of abstractievermogen tekortschiet. Toch is het belangrijk dat ook deze doelgroep deelneemt aan kwaliteitsonderzoeken in het onderwijs. Speciaal voor deze leerlingen, met een ontwikkelingsleeftijd van 4 tot 9 jaar, is er Qschool (V)SO+. Na afname van de vragenlijst ontvangt de school een rapportage inclusief landelijke benchmark.

 

Monitoren sociale veiligheid en welbevinden

 

ZIEN! voortgezet onderwijs

Leerjaar: alle           
Niveau:
alle        
Duur:  
15 minuten per leerling      
Kosten:
 € 2,00 (excl. btw) per leerling per jaar  
Thema’s:
onderwijszorgbehoeften, vertaald in o.a. de items welbevinden en sociale veiligheid.  

 

ZIEN! is een vragenlijst over de onderwijszorgbehoefte(n). Om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen van de leerling en/of de klas werkt ZIEN! met verschillende vragenlijsten rondom de leerling. Er zijn vragenlijsten voor de mentor, de ouders, de leerling en de aanleverende school. Op basis van de uitkomsten worden waar nodig individuele handelingsplannen of groepshandelingsplannen gemaakt.

 

Kanjer Volg- en Adviessysteem (KanVAS)

Leerjaar: klas 1 en 2
Niveau:
alle
Duur:
Afhankelijk van de vragenlijst

Kosten: Scholen die gebruik maken van de Kanjertraining kunnen gratis van het KanVAS gebruik maken, op voorwaarde dat de Stichting Kanjertraining de data mag gebruiken voor het doen van onderzoek.
Thema’s:
sociale veiligheidslijst, leerlingvragenlijst, sociogram, oudervragenlijst, docentvragenlijst

 

Dit systeem bestaat onder andere uit een sociogram, een leerlingenvragenlijst, een docentvragenlijst en een breed scala aan pedagogische adviezen. De leerlingvragenlijst is goedgekeurd door de COTAN en kan door scholen eveneens gebruikt worden om de sociale opbrengsten aan de onderwijsinspectie te verantwoorden.

  

Trainingen voor medewerkers

E-learning Suïcidaliteit onder Jongeren
Leerjaar: Alle
Niveau: Alle
Duur: acht educatieve modules
Kosten: geen
Thema’s: (vroegtijdige) signalering, bejegening en doorverwijzing van (mogelijk) suïcidale jongeren

De e-learning modules geven kennis waarmee het proces van (vroegtijdige) signalering, bejegening en doorverwijzing van (mogelijk) suïcidale jongeren wordt bevorderd. Men leert ook wat te doen bij een daadwerkelijke suïcide.

 

Eerste hulp bij psychische problemen Jeugdprogramma

Leerjaar: Alle

Niveau: Alle

Duur: 14 uur (2 dagen of 4 dagdelen)

Kosten: 285 euro (excl. BTW) per persoon

Thema’s: Psychische problemen bij jongeren herkennen en eerste hulp bieden aan jongeren met (beginnende) psychische problemen.

 

De cursus ‘Eerste hulp bij psychische problemen’ Jeugdprogramma is een internationaal erkende cursus, waarin schoolmedewerkers leren eerste hulp te bieden aan jongeren met (beginnende) psychische problemen of aan jongeren die in een crisis verkeren. In de cursus krijgen schoolmedewerkers informatie over veel voorkomende psychische aandoeningen bij jongeren. Er wordt geleerd hoe je het gesprek met een jongere bij wie psychische problemen vermoed worden, kunt aangaan en hoe je kunt handelen wanneer een jongere in een crisis verkeert. Je leert niet hoe je een psycholoog of therapeut moet zijn, maar je bent wel in staat om signalen en symptomen te herkennen en eerste hulp te bieden.

 

Preventie aanbod

 

Jeugdpreventiewijzer

Deze website helpt u de weg te vinden in het grote preventie aanbod in de regio Amsterdam en Amstelland. De jeugdpreventiewijzer is opgezet en wordt onderhouden door de GGD Amsterdam.

 

Jeugdpreventie Amsterdam

Deze website is een initiatief van de preventieafdelingen van twee GGZ-instellingen in Amsterdam: Arkin Jeugd en Gezin en Prezens/GGZ inGeest.

Op deze site vind je duidelijke en eenduidige informatie over het preventieve ggz-aanbod voor kinderen, jongeren en ouders in Amsterdam. Naast het vinden van informatie over ons preventieve aanbod kunt u zichzelf, uw kind of uw cliënt op deze website meteen aanmelden.